جستجو

«خبرشمال» با توجه به افت سه متری سطح آب‌های زیرزمینی در شرق مازندران
و به بهانه لغو ممنوعیت کشت برنج در استان‌های غیرشمالی گزارش می‌دهد؛
 
از آب تهی، از آه سرشار
 
 
 

 مائده مطهری زاده /


سفره‌‌های آب زیرزمینی تشنه‌اند و تشنگی سفره‌هایی که روزی، ‌خوانِ نعمت‌شان لبریز بود از آب حیات، واقعا مایه حیرت است!
عطش و تشنگی که از سوء تدبیر و سوء مدیریت در بهره‌برداری‌های بی‌رویه از این چشمه‌های حیات‌بخش سرچشمه می‌گیرد و اگر همین‌طور ادامه پیدا کند، تهدیداتی چون فرونشست و هزاران مصیبت دیگر هم به دنبال آن اتفاق می‌افتد.
حالا به غیر از آنکه مدیرعامل آب منطقه‌ای مازندران، از اُفت سه متری سطح آب‌های زیرزمینی و ضرورت اجرای طرح تعادل بخشی منابع آبی می‌گوید و مرمت و بازسازی آب‌بندان‌ها و توجه به آبخیزداری را برای مدیریت منابع آبی، امری ضروری برمی‌شمرد، باخبر شدیم که مجلس شورای اسلامی از یک تصمیم درست خود طی دو سال‌ اخیر عقب‌نشینی کرده و می‌خواهد با لغو ممنوعیت کشت برنج در استان‌های غیرشمالی، مرگ سفره‌های آب زیرزمینی را به جلو بیندازد!

*عقب‌گرد
 از یک تصمیم درست!
معاون وزیر جهاد کشاورزی در حالی در تاریخ 21 خردادماه 99 ضمن اعلام خبر اصلاح مصوبه ممنوعیت کشت برنج در استان‌های غیرشمالی، از تولید نیم تن برنج در استان خوزستان استقبال کرده و به کشاورزان این استان چراغ سبز نشان داد تا در صورت آبگیری مناسب سدها می‌توانند کشت برنج را از سر گیرند، که در تیرماه سال 98، یعنی یک سال قبل از این اظهارات، از ابلاغ مصوبه هیات دولت مبنی بر ممنوعیت کشت برنج به استان‌های غیرشمالی خبر داده و گفته بود: در طول سه سال به استان‌های غیرشمالی که برنج کشت کنند، مزایایی تعلق نمی‌گیرد.
حالا بعد از گذشت یک سال، چه بر مسوولان وزارت جهاد کشاورزی گذشته است که تصمیم‌شان را به یکباره عوض کرده‌اند؟
از آن گذشته، مجلس شورای اسلامی برای لغو این ممنوعیت پس از دو سال که با هدف حفاظت از سفره‌های زیرزمینی صورت گرفته بود چه توجیه کارشناسی و محکمه‌پسندی جهت ارایه دارد؟!

*افتخار به افزایش 6 درصدی راندمان آب در بخش کشاورزی؟
این تلاش‌ها و کوشش‌ها در شرایطی برای بازگرداندن برخی استان‌ها به خط تولید برنج انجام می‌گیرد که در همین استان مازندران یعنی (قطب تولید برنج کشور)، اوضاع دشت‌های شرقی و مرکزی به دلیل بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آبی زیرزمینی و حفر چاه‌های غیرمجاز به شدت وخیم است تا جایی که کشت دوم برنج در این مناطق ممنوع اعلام شده و حالا به رغم همه نگرانی‌ها در خصوص افت شدید آب‌های زیرزمینی در کشور و رتبه اول ایران در فرونشست زمین در سال‌های اخیر در جهان، این‌همه تلاش و تقلا برای از سرگیری کشت برنج در سایر استان‌‌های کشور چه معنایی دارد؟ افزایش تولید برنج به قیمت مرگ و نابودی منابع آبی زیرزمینی ایران؟!
آیا بهتر نیست معاون محترم وزارت جهاد کشاورزی به جای افتخار به افزایش 6 درصدی راندمان آبیاری در بخش کشاورزی، فکری به حال تلفات فراوان آب در این بخش کند که اکنون طبق آمار همین دستگاه اجرایی، رقمی بین 60 تا 65 درصد از منابع آبی ایران را بلعیده است؟!

*ضرورت اولویت‌بندی‌ بر اساس حوزه‌های هیدرولوژیک
دکتر بابک مومنی دانش‌آموخته مقطع دکترای علوم و مهندسی آب در گرایش سازه‌های آبی، استاد دانشگاه و پژوهشگر کشاورزی، عضو هیات علمی و مدیر گروه فناوری و مهندسی دانشکده کشاورزی دانشگاه پیام نور در گفت‌وگو با «خبرشمال» ضمن تایید سخنان مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران، گفت: متاسفانه همانطور که در سخنان این مقام مسوول به آن اشاره شده است، بیلان آبخوان‌های شرق استان مازندران منفی بوده و دشت‌های منطقه از نظر آب‌های زیرزمینی، منطقه ممنوعه و قرمز محسوب می‌شوند.
بابک مومنی با اشاره به اینکه اگر قرار باشد مدیریت منابع آب به شکل اصولی و صحیح آن در سطح کشور اعمال شود، این مدیریت باید از چند ویژگی مهم برخوردار باشد، افزود: در درجه اول، مدیریت باید بر اساس نظام جامع آبخیز اعمال شود و به عبارتی در تقسیمات کشوری یکی از اولویت‌ها، اولویت تقسیم‌بندی براساس حوزه‌های هیدرولوژیک باشد چه آنکه مرزهای استانی و شهرستانی، همواره یک سری مرزهای قراردادی هستند که غالبا بر مبنای ملاحظات سیاسی، سپس جغرافیایی یا نهایتا اجتماعی شکل گرفته‌اند و کمتر ملاحظات هیدرولوژیک و منابع آبی در آنها لحاظ شده و حتی گاهی اوقات این مرزها عامدانه برای انتقال آب بین حوضه‌ای طراحی شده است، نظیر آنچه در خصوص سرشاخه‌های تجن و تلار در استان همجوار ما (سمنان) رقم خورده است.
عضو هیات علمی و مدیر گروه فناوری و مهندسی دانشکده کشاورزی دانشگاه پیام نور، با تاکید بر اینکه  قدمت مرزها در این بخش میان استان‌های مازندران و سمنان به کمتر از 15 سال می‌رسد، گفت: این در حالی است که حوزه هیدرولوژیک تجن یا نکارود مشترک بین سه استان (گلستان، مازندران و سمنان) است؛ یا همچنین سرشاخه‌های حوضه تجن و تالار در یک فضای بسیار محدودی در جغرافیای سیاسی استان سمنان قرار گرفته و حوضه آبریز آن به طور صددرصد در استان مازندران واقع شده است.
مومنی، مدیریت منابع آب، حتی به شکل درون استانی آن را نیز منوط بر (به رسمیت شمردن) مرز‌های آبی دانست و افزود: به این معنا که کلیه اقدامات عمرانی اعم از سدسازی، مدیریت آب‌بندان‌ها، شبکه انتقال آب، مرمت و بهسازی مسیر رودخانه‌ها و بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی، همه و همه باید بر اساس ملاحظات جامع مدیریت آبخیز انجام گیرد.

*لزوم اصلاح تعریف
شرکت‌های آب منطقه‌ای
این پژوهشگر کشاورزی با بیان اینکه اساسا عبارت شرکت آب منطقه‌ای استان مازندران درست نیست بلکه به طور مثال باید بگوییم شرکت مدیریت بهره‌برداری و توزیع آب حوضه آبخیز تجن یا نکارود و... تاکید کرد: در مدیریت منابع آب، نگاه استانی و شهرستانی معنایی ندارد، بلکه نگاه درست‌تری در این زمینه وجود دارد و آن هم تقسیم‌بندی بر مبنای 10 حوضه آبی اصلی کشور است که هرکدام از اینها می‌توانند بر مبنای حوضه‌های فرعی‌شان، مدیریت منطقه‌ای را اعمال کنند.
مومنی تصریح کرد: لازم به تاکید است که اساسا برش شهرستانی و استانی یکی از عوامل اصلی ایجاد تنش‌ها و چالش‌های آبی کشور در سال‌های اخیر است و این اصطلاحات باید اصلاح شود.

*کاهش کیفیت
آب‌های زیرزمینی کمتر از
چالش کمیت آن نیست
وی با اشاره به اینکه نه تنها در شرق مازندران بلکه حتی در مرکز استان (در حوزه مرکزی و دشت تجن) نیز با چالش منفی شدن بیلانِ منابع آب زیرزمینی مواجهیم گفت: علاوه بر چالش‌های کمّی، با چالش‌های کیفی آب‌های زیرزمینی نیز دست به گریبانیم و امروز دغدغه‌های کیفی منابع آب‌های زیرزمینی اگر بیشتر از نگرانی‌های کمّی آن نباشد، کمتر هم نیست و مصرف بی‌رویه از سموم کشاورزی به جای مبارزه تلفیقی و بیولوژیک با آفات و عدم توجه به معضل پساب‌های صنعتی و فقدان توسعه تصفیه‌خانه‌های صنعتی، عدم رعایت استانداردهای زیست محیطی معادن حاشیه رودخانه‌ها، آسیب‌های جبران ناپذیری را بر سفره‌های آب زیرزمینی وارد کرده‌است.

*بهره‌برداری از 90 درصد
منابع آب زیرزمینی
مومنی، علت اصلی تغییر استراتژی تامین آب شرب در بسیاری از شهرستان‌ها به سمت بهره‌برداری از آب‌های سطحی را ناشی از همین نامناسب بودن کیفیت آب‌های زیرزمینی دانست و افزود: بنابراین به نظر می‌رسد که باید به شکل جدی فرصت ترمیم را به سفره‌های آب‌ زیرزمینی بدهیم که این ترمیم نیز به طور طبیعی اتفاق می‌افتد.
این عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور با بیان اینکه در همه جای دنیا معتقدند در استفاده از منابع تجدیدپذیر باید تعادل برقرار باشد، گفت: اما متاسفانه در کشور ما تا به امروز، حدود 90 درصد از منابع آبی تجدیدپذیر بهره‌برداری شده یا در حال بهره‌برداری است.

*تلفات آب به دلیل برداشت‌‌های غیراصولی و عدم استفاده از روش‌های نوین آبیاری
وی با بیان اینکه اگر میزان و نحوه بهره‌برداری‌ها متعادل و اصولی باشد، بی‌شک با شصت تا هفتاد درصد از منابع آبی که در حال حاضر استفاده می‌شود، می‌توانیم به همین میزان تولید در کشاورزی امروز دست یابیم، تاکید کرد: درصد قابل توجهی از آب‌های بهره‌برداری شده، به دلیل عدم استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری، عدم اجرای طرح زیربنایی تجهیز و نوسازی اراضی و به کار‌گیری سامانه‌های نوین آبیاری کم فشار، تلف می‌شود.
این دانش‌آموخته مقطع دکترای علوم و مهندسی آب در گرایش سازه‌های آبی با اشاره به اینکه ما به یک مدیریت جامع و یکپارچه آب و حوضه آبخیز نیازمندیم، افزود: مدیریتی یکپارچه که اولا در حوزه مصرف، ارتقای راندمان‌‌های بهره‌وری را لحاظ کند و ثانیا در حوزه تامین نیز نگاه جدی به مساله استحصال و بهره‌برداری را مدنظر قرار دهد.

*از بین رفتن پوشش گیاهی، افزایش میزان روان‌آب و کاهش فرصت تغذیه آبخوان‌ها
این مقام دانشگاهی، از بین رفتن پوشش گیاهی در بالادست را از جمله نگرانی‌ها در خصوص حیات آبخوان‌‎ها برشمرد و تاکید کرد: هرقدر پوشش گیاهی که در بالادست از بین می‌رود، میزان روان‌آب را افزایش و فرصت تغذیه آبخوان را کاهش می‌دهد.

*پیشروی آب شور دریا با کاهش سطح سفره‌های زیرزمینی
مومنی با بیان اینکه در نتیجه بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی در طول سال‌های اخیر با پیشروی آب شور دریا روبه‌رو بوده‌ایم، تصریح کرد: در مناطق ساحلی به ازای هر یک متر برداشت آب‌های زیرزمینی، با توجه به وزن حجمی آب شور نسبت به آب شیرین، آب دریا 29 متر پیشروی کرده که ماحصل آن را باید در تداخل آب‌های شور و شیرین باهم، به عنوان تهدیدی دیگر علیه کیفیت آب‌های زیرزمینی ببینیم..

*جهاد کشاورزی متولی، نه مصرف کننده آب
وی با اشاره به غفلت از نقش مهم بخش کشاورزی به عنوان متولی حوزه آب و نه در مقام مصرف کننده آب، افزود: همانطور که در شبکه اصلی تامین آب، متولی، وزارت نیروست، در شبکه‌های فرعی (توزیع آب) نیز تولی‌گری با بخش کشاورزی است؛ چراکه این بخش کشاورزی است که می‌تواند با ایجاد تشکل‌های آب‌بَران و تعریف اقتصادی از آب، نقش مهمی در مدیریت یکپارچه منابع آبی ایفا کند؛ اما سوال اینجاست که الان جهاد کشاورزی در کجای چرخه توزیع آب قرار دارد؟!
مومنی که خود را از بدنه جهاد کشاورزی جدا نمی‌داند در ادامه گفت: متاسفانه همه چیز در این زمینه به اجرای برخی پروژه‌های سازه‌ای در اراضی زراعی و شالیزاری خلاصه شده و در زمان بهره‌برداری، هیچ نشانی از جهاد کشاورزی وجود ندارد.
عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور با طرح این پرسش که مجموعه جهاد کشاورزی امروز چه نقشی در مدیریت بهره‌برداری دارند، گفت: من خودم را متعلق به مجموعه جهاد کشاورزی می‌دانم و بحث بر سر این نیست که نمی‌خواهند نقشی در زمینه مدیریت بهره‌برداری ایفا کنند، بلکه شاهد خلاء قانونی در این بخش هستیم و اختیارات و شرح وظایف در این زمینه برای جهاد کشاورزی تعریف نشده است.

* ضریب مهار آب‌های سطحی
 در استان مازندران
بین 11 تا 15 درصد
مومنی با اشاره به اینکه در اینجا فقط، مدیریت یکپارچه بهره‌برداری است که می‌تواند تعادل‌بخشِ مصارف آب‌های سطحی و زیرزمینی باشد، تصریح کرد: اصلا چرا در مازندران تا این حد، به دنبال استحصال آب‌های زیرزمینی هستیم، چون از مدیریت بهره‌برداری از آب‌های سطحی بهره‌‎مند نیستیم و از پایین‌ترین میزان مهار آب‌های سطحی در میان استان‌های کشور برخورداریم تا جایی که ضریب مهار آب‌های سطحی در استان مازندران بین 11 تا 15 درصد می‌باشد.
مومنی در پایان با بیان اینکه اگر بتوانیم بهره‌برداری مدرن و نوین منابع آب‌های سطحی را لحاظ کنیم، حتما فشار استحصال از روی منابع آب زیرزمینی برداشته شده و فرصت ترمیم آبخوان‌ها فراهم خواهد شد، گفت: فدرالیسم آبی یا همان تقسیم کشور به 10 حوزه اصلی آبخیز کشور و مدیریت یکپارچه مصرف تنها راه چاره برای عبور از این گردنه و فروکش کردن مصائب آبخوان‌هاست.

*دشنام آیندگان بدرقه راه ما!
سفره‌های آب زیرزمینی از جمله منابع ضروری و استراتژیک هر کشوری محسوب می‌شوند که از منابع نفتی و گازی و معدنی و ... بسیار مهم‌تر و حیاتی‌تر است، اما افسوس که در ایران، ارزش این منابع زندگی‌بخش به هیچ انگاشته شده و حتی بر سر تمام کردن آن مسابقه‌ای بس عظیم و عجیب درگرفته است! و قطعا در تاریخ، دشنام آیندگان بدرقه ابدی همه ما خواهد بود...

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی